وقتی کسی می‌افتد، چرا هیچ‌کس کمک نمی‌کند؟
آیا تا به حال تجربه کرده‌اید که در یک خیابان شلوغ یا مترو، شاهد یک تصادف یا حادثه باشید، اما هیچ‌کس سراغ فرد مصدوم نرود؟ این پدیده که در روانشناسی به آن «اثر تماشاگر» می‌گویند، نشان می‌دهد که چه مقدار از انسانیت ما در انزوا به خطر می‌افتد.
تعریف اثر تماشاگر
اثر تماشاگر (Bystander Effect) پدیده‌ای اجتماعی است که در آن احتمال مداخله افراد در مواقع بحران، با افزایش تعداد تماشاگران در صحنه، کاهش می‌یابد. به عبارت ساده‌تر، هرچه اطرافیان بیشتر باشند، احتمال اینکه فردی قدمی برای کمک بردارد کمتر می‌شود.
نقطه عطف تاریخی
این مفهوم اولین بار در سال ۱۹۶۴ و پس از حادثه خشن جان کندی در مترو نیویورک توسط روانشناسان جان بالتمور و پیم بیلبائو کشف شد. در آن روزها، جان کندی به همراه دوستش در مترو به سوی خانه‌ی جان کندی در حال رفتن بودند که ناگهان جان کندی به پل مترو افتاد و به سرش خورد. او چندین بار فریاد زد اما هیچ‌کس به کمکش نیامد. این اتفاق باعث شد تا محققان به این نتیجه برسند که افراد در جمع شلوغ، نسبت به افراد تنها، کمتر در موقعیت‌های اضطراری اقدام به کمک می‌کنند.
چرا در جمع شلوغ کمتر کمک می‌کنیم؟
روانشناسان دلایل متعددی برای این رفتار انسان‌ها در جمع پیدا کرده‌اند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
- پلیدی و تفرقه: (Diffusion of Responsibility) در جمع شلوغ، افراد احساس می‌کنند که مسئولیت کمک کردن به عهدهٔ همه است، نه فقط خودشان. به همین دلیل، هر فرد فکر می‌کند که دیگران نیز در حال اقدام هستند و نیازی به اقدام شخصی نیست.
- ناامیدی اجتماعی (Social Proof) افراد در موقعیت‌های ناشناخته، به رفتار دیگران به عنوان راهنما نگاه می‌کنند. اگر همه ساکت باشند و کاری نکنند، فرد عادی به این نتیجه می‌رسد که شاید خطر واقعی نباشد یا شاید کمک کردن اشتباه است.
- ترس از قضاوت بسیاری از افراد نمی‌خواهند در جمع اشتباه کنند یا اینکه کار اشتباهی انجام دهند. این ترس باعث می‌شود که افراد در موقعیت‌های اضطراری، ترجیح دهند که کاری نکنند تا اینکه در قبال تصمیم اشتباهی که گرفته‌اند، مورد قضاوت قرار بگیرند.
اثر تماشاگر و فرهنگ
تحقیقات نشان داده است که این پدیده در تمام فرهنگ‌ها و کشورهای مختلف وجود دارد، اما میزان آن می‌تواند تحت تأثیر عوامل فرهنگی و اجتماعی متفاوت باشد. در برخی فرهنگ‌ها، همکاری و مشارکت اجتماعی بیشتر تشویق می‌شود و در برخی دیگر، فردگرایی بیشتر است.
چگونه می‌توانیم اثر تماشاگر را کاهش دهیم؟
اگر در موقعیت اضطراری قرار گرفتید، می‌توانید با اقدامات زیر از اثر تماشاگر جلوگیری کنید:
- مستقیماً از یک نفر بخواهید کمک کند: به جای فریاد زدن و درخواست کمک کلی، مستقیماً از یک نفر مشخص بخواهید که کمک کند. این کار باعث می‌شود مسئولیت کمک کردن به عهدهٔ آن فرد مشخص باشد.
- سردرگمی را کاهش دهید: اگر کسی در حال کمک کردن نیست، به او بگویید که چه کاری باید انجام دهد. مثلاً بگویید: «لطفاً به پلیس خبر دهید» یا «به او کمک کنید تا بلند شود».
- به دیگران هم کمک کنید: با کمک کردن به دیگران، می‌توانید محیطی را ایجاد کنید که در آن افراد بیشتر احساس مسئولیت می‌کنند.
نتیجه‌گیری
اثر تماشاگر یک پدیدهٔ واقعی و علمی است که نشان می‌دهد چگونه رفتار انسان‌ها در جمع می‌تواند بر تصمیم‌گیری‌هایشان تأثیر بگذارد. با آگاهی از این پدیده و اقدامات صحیح، می‌توانیم از آن جلوگیری کنیم و در مواقع اضطراری، افرادی باشیم که به دیگران کمک می‌کنند.